Overspannenheid
Burn-out
Hyperventilatieklachten
Spanningshoofdpijn
Stress in relatie tot: infertiliteit, obesitas, chronische ziekte, ...


  • Kortdurende stressresponsen zijn essentieel voor onze overleving. Wanneer een situatie als mogelijk bedreigend wordt ervaren, wordt ons lichaam fysiologisch klaargezet om te vechten of te vluchten (fight/flight response). Grote hoeveelheden stresshormonen zorgen dan voor allerlei lichamelijke reacties die maken dat onze kans op overleving optimaal zal zijn [bv.  verhoogde hartslag, we gaan meer ademen zodat er meer bloed en zuurstof beschikbaar is voor de grote spieren om te kunnen vechten/vluchten, onze zintuigen worden scherper (bv. pupillen verwijden) en onze pijngevoeligheid daalt]. Als het gevaar is geweken, treedt het parasympathisch zenuwstelsel in werking, hetgeen herstel en ontspanning activeert. Langdurige stress zonder tussentijds herstel (chronische stress) ontregelt echter het brein en de rest van het lichaam. Wanneer deze ontregeling van de stressfysiologie niet adequaat behandeld wordt, zullen de gevolgen ernstiger van aard zijn.

    De termen ‘overspannenheid’ en ‘burn-out’ zijn niet opgenomen in de huidige DSM-criteria. Desondanks worden deze termen zeer vaak gebruikt door artsen en patiënten en weerspiegelen ze een feitelijkheid. De term burn-out wordt vaak gebruikt om te verwijzen naar werkgerelateerde overspannenheid.

    Bij ‘overspannenheid’ zien we dat het ‘sympathisch zenuwstelsel’ – dat instaat voor onze ‘fight-flight’ reactie – chronisch overactief is, terwijl het ‘parasympathisch zenuwstelsel’ – activeert herstel en ontspanning – onderactief is. Wanneer de overspannenheid niet adequaat aangepakt wordt, slaat deze hypervigilante toestand om in een toestand van hypovigilantie. We spreken dan van ‘burn-out’, een uitputtingstoestand waarbij de stressfysiologie nog verder ontregeld is. ‘Hyperventilatieklachten’ kunnen zowel bij overspannenheid als bij burn-out voorkomen. Aangezien er vaak ten onrechte enkel aan ademhalingsklachten gedacht wordt bij hyperventilatie en deze diagnose ook vaak over het hoofd gezien wordt, besteden we extra aandacht aan deze problematiek. ‘Spanningshoofdpijn’ tenslotte is ook in sterke mate gerelateerd aan stress.

    Risicogroepen voor overspannenheid en burn-out zijn:

    • Hardwerkende, idealistische, plichtsbewuste, loyale werknemers, managers en ondernemers
    • Mensen die perfectionistisch zijn, met een groot verantwoordelijkheidsgevoel, die niet snel nee zeggen
    • Moeders of vaders die een veeleisende job en de zorg voor de kinderen combineren
    • Mantelzorgers
    • Sociale beroepen (gezondheidszorg, onderwijs, media, …)

  • Overspannenheid

    Het verschil tussen 'gezonde' stress en overspannenheid ligt in het feit dat ‘gezonde’ stress kortdurend is, terwijl overspannenheid steeds voorafgegaan wordt door chronische stress (bv. constante hoge werkdruk, privé-spanningen, …). Bij overspannenheid is de ‘draaglast’ van het individu te groot ten opzichte van de ‘draagkracht’. Hierdoor kan men zich niet meer voldoende aanpassen aan de omgeving en komt men in een ‘hypervigilante’ toestand terecht.

    Stressfysiologisch kan het volgende geobserveerd worden:

    Verhoogde spiegel van adrenaline en cortisol; Verhoogde bloeddruk; Snelle en/of onregelmatige hartslag; Verminderde hartslagvariabiliteit; Pupilverwijding; Snelle, oppervlakkige en/of thoracale ademhaling; Lagere PCO2 waarden in het bloed; Toename in huidgeleiding; Afname in lichaamstemperatuur; Verhoogde spierspanning; Tragere fysiologische herstel.

    Typische lichamelijke symptomen van overspannenheid zijn:

    Slaapproblemen; Immuniteitsproblemen (bv. verhoogde vatbaarheid voor verkoudheid, griep, …); Seksuele problemen; Moeheid; Spanning in de nek en schouders; Hoofdpijn en andere pijnklachten; Hyperventilatieklachten; Hoge bloeddruk; Zich lichamelijk niet goed voelen; Overgevoeligheid voor licht of geluid

    Typische psychische kenmerken:

    Zich gespannen of gejaagd voelen; Verhoogde waakzaamheid; Een als onaangenaam ervaren aanhoudend gevoel van onrust; Verlies van interesse; Moeite met ontspannen; Gevoelens van overbelasting; Prikkelbaarheid en snel geïrriteerd raken; Niet tegen drukte kunnen; Snel geëmotioneerd raken

    Typische cognitieve kenmerken:

    Geheugen- en concentratieproblemen; Moeite met beslissingen nemen; Piekeren; Gebrek aan flexibiliteit

    Typische gedragsmatige kenmerken:

    Moeite met stilzitten, rusteloos gedrag; Meer roken en/of drinken dan normaal; Meer of minder eten dan normaal; Toename in medicatiegebruik

    Typische sociale kenmerken:

    Substantiële beperking in sociaal functioneren en/of zich sociaal afzonderen (bv. verwaarlozing hobby's en sociale contacten); Beroepsmatig minder goed presteren; Zeer prikkelbaar reageren op anderen


  • Burn-out

    Burn-out kan opgevat worden als een ernstige vorm van overspannenheid. Het is het eindstadium van langdurige roofbouw op lichaam en geest. Wanneer signalen van overspannenheid niet herkend of genegeerd worden en mensen ‘in het rood’ blijven verder werken, geraakt de stressfysiologie nog verder ontregeld. De stressweerbaarheid wordt lager: Dit betekent dat men sneller de grens van stressklachten bereikt, terwijl men juist meer inspanningen moet verrichten om op hetzelfde niveau te kunnen blijven functioneren. Fysiologisch kunnen er andere basiswaarden ingesteld worden voor rust en inspanning (bv. chronisch lagere PCO2 waarden, lagere cortisolniveaus dan normaal, …).

    Naast de aanwezigheid van overspanningsklachten lijdt men bij burn-out ook aan inspanningsintolerantie. Er bestaat een extreem gebrek aan herstelvermogen, waardoor mensen zich uitgeput en opgebrand voelen. Men wil wel dingen doen, maar men heeft er de energie, de fut niet voor. Men heeft ook een verminderd vertrouwen in eigen kunnen. Er is sprake van een ‘leeg’ gevoel, verminderde betrokkenheid en een toegenomen cynisme. Men gaat iedere dag met grote tegenzin naar het werk. In geval van burn-out kan men professioneel niet meer functioneren, hetgeen uiteindelijk vaak eindigt in arbeidsongeschiktheid.


  • Hyperventilatieklachten

    Hyperventilatie verwijst naar een situatiegebonden stress-respons en is gelinkt aan onze fight-flight reactie. Evolutionair gezien zijn de bedreigingen waar we dagelijks mee geconfronteerd worden sterk veranderd (bv. presentatie geven voor groot publiek versus vluchten voor een beer; deadlines halen versus vechten tegen vijandige stam), terwijl ons stress-systeem nagenoeg ongewijzigd is gebleven. In onze moderne maatschappij hebben we vaak eerder te maken met symbolisch gevaar dan met reëel levensgevaar. ‘Vechten’ of ‘vluchten’ zijn niet de meest voordelige responsen bij bv. het geven van een presentatie, maar toch gaat ons lichaam deze situatie als even levensbedreigend inschatten als moest er een leeuw voor ons staan. Kortom: ons stress-systeem bouwt als gevolg van de dreiging wel automatisch de nodige energie op, terwijl we deze energie niet afvoeren door in beweging te komen, door effectief weg te rennen of te vechten. We gaan meer ademen dan ons lichaam op dat ogenblik fysiologisch nodig heeft. We ademen veel koolzuurgas (CO2) uit, terwijl we ons lichamelijk niet inspannen. Hierdoor produceren we dus geen extra koolzuurgas. De hoeveelheid CO2 in het bloed wordt minder en hierdoor verandert de zuurtegraad (pH) in het lichaam. Wanneer de CO2 waarden onder een bepaalde ondergrens dalen, spreken we van een toestand van hypocapnie, hetgeen allerlei lichamelijke klachten met zich meebrengt.

    Het aantal en type klachten dat optreedt bij hyperventilatie verschilt vaak per persoon. De klachten kunnen zelfs bij één persoon van dag tot dag wisselen.
    De meest voorkomende klachten zijn:

    • Ademhalingsklachten: kortademigheid; beklemd gevoel/druk op de borst; veel zuchten; snelle en/of diepe ademhaling; benauwdheid; ademnood
    • Hartklachten: hartkloppingen; pijn of steken op de borst; hartbonzen
    • Klachten in ledematen en mond: stijfheid van spieren; trillen en kramp van de handen; tintelingen in handen of rond de mond; prikkelende tong; krampen in de benen; tintelingen in benen of voeten; koude handen of voeten; het gevoel niet goed te kunnen praten, de mond niet goed te kunnen bewegen; slappe ledematen
    • Cerebrale klachten: duizeligheid; zwart worden voor de ogen; het gevoel flauw te vallen; transpireren; koud of warm worden; hoofdpijn; het gevoel niet in de realiteit te zijn, alsof je in een film meespeelt; het gevoel in een tunnel te leven, derealisatie; licht gevoel in het hoofd; slecht zien, waas voor de ogen; onwezenlijk gevoel; concentratiestoornissen
    • Maagdarmklachten: misselijkheid; buikpijn; maaglast; overgeven; diarree of verstopping
    • Klachten ten gevolge van aërofagie: prop in de keel; droge mond; opgeblazen gevoel in buik; boeren of winderigheid
    • Algemene klachten: gespannenheid; prikkelbaarheid; angst; paniek; moeheid; slaapproblemen


    Hyperventilatie kan voorkomen bij zeer uiteenlopende diagnoses (o.a. overspannenheid, paniekstoornis, PTSS, ….) en mag niet over het hoofd worden gezien.


  • Spanningshoofdpijn

    Spanningshoofdpijn is hoofdpijn die wordt toegeschreven aan overmatige spanning in gelaats-, achterhoofd-, nek- en/of schouderspieren. Het is verreweg de meest voorkomende vorm van hoofdpijn, en de diagnose wordt gesteld door uitsluiting van andere oorzaken.

    Spanningshoofdpijn zit vaak als een strakke band om het hoofd. Het is een drukkende, knellende pijn die voorkomt zonder misselijkheid of braken. Verminderde eetlust kan wel aanwezig zijn. Overgevoeligheid voor licht en geluid komt meestal niet voor. De intensiteit is licht tot matig. Doorgaans is de pijn tweezijdig gelokaliseerd. Het kan zowel acuut als chronisch optreden. De hoofdpijnklachten nemen niet toe bij traplopen of andere routinematige fysieke inspanningen.

    De diagnose episodische spanningshoofdpijn vereist de aanwezigheid van minimaal tien hoofdpijnepisodes (<15/maand of <180/jaar) met een duur variërend van 30 minuten tot zeven dagen. We spreken van chronische spanningshoofdpijn wanneer de hoofdpijnepisodes meer dan 15 keer per maand voorkomen gedurende minstens zes maanden per jaar (IHS criteria).

    Spanningshoofdpijn kan iemand in zijn dagelijks functioneren (aanzienlijk) beperken. Zo kan het hebben van hoofdpijn veel invloed hebben op het sociaal functioneren (werk, school) en is hoofdpijn een belangrijke reden voor ziekteverzuim.  


  • Stress in relatie tot: infertiliteit, obesitas, chronische ziekte, ...